Phóng to

Tháp F1 với phần mái che "phản tác dụng" - Ảnh: Linh Thoại

Trong khi các nhà khoa học cũng như các cơ quan chuyên môn chưa ngã ngũ về giải pháp trùng tu tháp Chămpa, thì tại di sản văn hoá thế giới Mỹ Sơn (Duy Xuyên, Quảng Nam), một số tháp đã xuống cấp nghiêm trọng và tiền dành cho việc trùng tu khẩn cấp vẫn còn nằm yên trong két bạc.

Những biện pháp tạm thời bảo vệ các tháp, do không được tính toán kỹ, đã phản tác dụng, khiến tình trạng càng thêm trầm trọng, đặc biệt là tháp F1.

Thừa kinh phí trùng tu khẩn cấp

Di sản văn hoá thế giới khu tháp Chămpa Mỹ Sơn có tuổi đã hơn ngàn năm đang xuống cấp nghiêm trọng. Hiện quần thể di tích này chỉ còn 30 tháp. Các cán bộ Ban quản lý di tích Mỹ Sơn (thuộc UBND huyện Duy Xuyên) gắn bó nhiều năm với di tích đã không ít lần kêu cứu: Các tháp ngày một nhỏ đi và nghiêng lệch dần! Các nhóm tháp A, B, G, E, F đều xảy ra tình trạng sụt lún chân tháp, nứt vỡ thân tháp... Nguy cơ sụp đổ luôn rình rập...

Trong khi đó, việc trùng tu, tôn tạo di sản này vẫn chỉ mới dừng lại ở các công việc khảo sát, khai quật, thu thập cứ liệu và... còn đang phải tiếp tục nghiên cứu tìm vật liệu, phương pháp trùng tu. Chính vì vậy, nghịch lý thừa kinh phí trùng tu khẩn cấp di sản này đã xảy ra. Dự án bảo tồn, tu bổ cấp thiết một số hạng mục di tích, giai đoạn 2001-2002 của Bộ VHTT với tổng nguồn vốn đầu tư hơn 6,9 tỉ đồng, được giao cho UBND huyện Duy Xuyên làm chủ đầu tư, đến nay vẫn còn nhiều hạng mục không thể thực hiện, vốn còn lại hơn 2,7 tỉ đồng không được giải ngân.

Theo UBND tỉnh Quảng Nam, thì một số hạng mục như rà phá bom mìn, đào thám sát khảo cổ và phát lộ di tích đã triển khai thực hiện xong. Tuy nhiên, trong quá trình thám sát khảo cổ đã phát sinh tình trạng tháp có khả năng bị sụp đổ. Tỉnh đã có văn bản báo cáo Bộ VHTT và Cục Di sản, nhưng chưa có ý kiến chính thức về chủ trương, giải pháp kỹ thuật gia cố trùng tu di tích, nên không thể triển khai được.

Tác dụng... ngược

Trong khi chờ đợi các nhà khoa học tìm giải pháp, những nỗ lực bảo vệ, tôn tạo khẩn cấp khu tháp đã buộc phải tiến hành bằng những biện pháp tạm thời. Một trong các biện pháp đó là dựng giàn giáo bằng sắt, che mái vòm bằng tôn để giữ cho tháp khỏi ngã và thuận lợi cho việc khai quật phục vụ công tác trùng tu tháp.

Tại tháp F1, biện pháp này được thực hiện vào năm 2002 và đến nay đang phải trả giá đắt bởi tác dụng ngược lại với mong muốn. Những viên gạch trên thân tháp đã bị đổi màu, không còn màu đặc trưng đỏ đậm pha xám mà đã chuyển sang màu gạch non, thậm chí ngả sang màu trắng và dễ dàng rút ra khỏi thân tháp bằng... tay. Mạch liên kết vốn không có vữa - một nét độc đáo trong xây dựng tháp Chămpa - ở phần chân tháp không còn tác dụng.

Các nhà nghiên cứu lý giải rằng: Tháp Chămpa thường giữ được độ ẩm cần thiết trong bất kỳ điều kiện nào nhờ yếu tố âm dương luôn có sự cân bằng, đặc biệt là việc rút, thoát nước liên tục qua thân gạch. Việc che mái tôn cho tháp suốt thời gian dài qua đã khiến độ ẩm ở tháp mất cân đối, cộng thêm mái che bằng tôn làm tăng độ nóng, dẫn tới các hiện tượng trên.

Theo ông Phan Thanh Bảo - GĐ Trung tâm Bảo tồn di sản - di tích Quảng Nam, trong cuộc họp Ban khoa học nhóm tháp G mới đây, các ông: Richard EngelHardt - Trưởng Văn phòng đại diện UNESCO tại Băng Cốc, Đặng Văn Bài - Cục trưởng Cục Di sản, Lê Thành Vinh - Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích và các chuyên gia Italia đã tỏ ra hết sức lo ngại trước các hiện tượng trên tại tháp F1 và đề nghị xử lý sớm.

Thế nhưng, cũng theo ông Bảo thì việc cứu nguy tháp F1 bây giờ không đơn giản: Tháp bây giờ đang "bở" ra, mà buổi chiều Mỹ Sơn thường có mưa, nếu dỡ mái che ra để trùng tu, gặp mưa lớn, có nguy cơ đổ sụp xuống ngay. Nhưng để nguyên mái che thì tình trạng tháp F1 càng thêm tồi tệ...

Vấn đề bây giờ không chỉ là giải cứu tháp F1 mà còn hơn thế nữa, cần một phương án khoa học và lâu dài, nhưng không phải quá lâu, để cứu vãn cho di sản vô giá này.